Strzyża

Najdłuższy potok Gdańska mający źródła i ujście w granicach miasta (podaje się 13,3 lub 13,5 km). 

Najdalej od ujścia położone źródło (potok ma ich wiele)znajduje się przy ulicy Nowatorów w Kokoszkach w pobliżu pomnika upamiętniającego podobóz Stutthofu z lat 1944-1945 (1500 więźniów – informacja z listopadowego objazdu) à na wysokości ok. 150 m n.p.m. à stąd miewa charakter górski. 

Potok jest w wysokim stopniu zanieczyszczony: www.gdansk.pl/plik,20742.html 

Od źródła na odcinku ok. 8 km Strzyża płynie w naturalnym korycie – do Obwodnicy głównie polami i łąkami, krótki odcinek łęgowy. 

Strzyża (ze swą zlewnią) odwadnia krawędziową strefę Wysoczyzny Gdańskiej. 
Powierzchnia zlewni Strzyży wynosi 35,5 km kw. 

Do ul. Słowackiego płynie wzdłuż nasypu kolejowego byłej linii kolejowej Wrzeszcz – Żukowo, następnie wzdłuż ul. Słowackiego do skrzyżowania z al. Grunwaldzką. 

Podaje się, że na Strzyży znajduje się 8 zbiorników retencyjnych (faktycznie 6 – badania własne) o łącznej wielkości 10,2 ha. 

Po przekroczeniu Obwodnicy Trójmiejskiej płynie pd. skrajem TPK przez teren najmłodszego gdańskiego Rezerwatu Przyrody „Dolina Strzyży” utworzonego w 2007r. (38,52 ha / dolina erozyjna w strefie krawędziowej wysoczyzny Pojezierza Kaszubskiego / lasy łęgowe i grądowe / flora naczyniowa: 185 gat. à 8 pod ochroną ścisłą à 10 na liście ginących i zagrożonych na Pomorzu Zach./ rośliny podgórsko-górskie / ptaki chronione. Nachylenie zboczy do 37°. Dobrze rozpoznawalna buczyna pomorska kwaśna. Wysokość względna zboczy do 40 m à inwersja temperatur.

Na tym odcinku przecinają potok szlaki: - Kartuski (niebieski), - Skarszewski (zielony), - Wzgórz Szymbarskich (czarny).  

1188 - pierwsza wzmianka o potoku „Stricza” w przywileju dla cystersów (Sambor I): nadanie potoku z prawem do budowy na nim młynów.  
Koniec XIII w. à 5 młynów, z czasem 11: młyny zbożowe, kuźnie żelaza, miedzi, srebra, folusze i tartaki. 
Od XVII w. młyny dzierżawili gdańszczanie – stawiali przy nich rezydencje, stosowali spiętrzenia, zastawki, kanały opływowe i upusty. 

Na odcinku przy ulicach Potokowa i Słowackiego istniały jeszcze w latach 40. XX w 4 stawy z czynnymi młynami zbożowymi. 

Przy Słowackiego potok przepływa przepustem pod nasypem kolejowym, do którego pół wieku temu wszedł i do dziś nie wyszedł bohater książki Pawła Huelle – Weiser Dawidek. 

Potok przecina ul. Srebrniki: nazwa ulicy nawiązuje do kuźni Petera von den Rennen  (1607-1671) – autora sarkofagowego relikwiarza św. Wojciecha dla katedry gnieźnieńskiej (1662) i trumiennego relikwiarza św. Stanisława dla katedry wawelskiej. 

1770: nad potokiem jest 9 „dworów”, numerowanych od zbiegu obecnych Słowackiego i Grunwaldzkiej w górę nurtu. Najokazalszy był II Dwór znany z opisu Daniela Chodowieckiego. Przed wojną stanął tam hotelik – obecnie siedziba Pomorskiego Zarządu Okręgowego PCK.

 
Tuż przed Grunwaldzką ciągną się wzdłuż Słowackiego koszary huzarów gwardii (z lat 1893-1903; ściany głównej sali kasyna zdobiły malowidła Wojciecha Kossaka), którzy opuścili je wobec utworzenia Wolnego Miasta Gdańska w 1920 à policja Wolnego Miasta Gdańska à Niebieskie berety do 1993. 

9 lipca 2001 r. urwanie chmury à spadła kolosalna ilość wody à ofiara śmiertelna na skrzyżowaniu Grunwaldzka / Słowackiego (mężczyzna nie zdołał opuścić samochodu) à w okolicy 3 znaki „wysokiej wody”: 130 do 210 cm. Od tego miejsca potok płynie pod ziemią. 

Ponownie widzimy go w Parku Kuźniczki na tle zabudowań byłego browaru (Kuźniczki, bo przekuwano tu sprowadzane ze Szwecji żelazo).

W Kuźniczkach w połowie XVIII w. był wielki zakład przemysłowy (młyn zbożowy, tartak, folusz i browar).à (niezgodna informacja z tą, która padnie za chwilę? więc skłaniamy się ku tej drugiej!) ßOd XVIII wieku działał tu niewielki browar. Pierwsze beczki piwa z nowego browaru wyjechały w 1873r. (Stanisław Flis).

Była tu rezydencja w parku francuskim, o którym pisał Daniel Chodowiecki. 
Dwór Kuźniczki przy ul. Wajdeloty w 1820 r. uzyskał bryłę klasycystyczną; w czasach Wolnego Miasta Gdańska na parterze istniała siedziba wrzeszczańskiej kompanii szturmowej SA, znanej z opisów Guntera Grassa.

W browarze przed wojną produkowano 12 rodzajów piwa! 2001 – produkcja przeniesiona do Elbląga. 

Dalej płynie (na krótkim odcinku znów pod ziemią) równolegle do ul. Wajdeloty i Danusi aż po ul. Waryńskiego à „wrzeszczańska Wenecja” ;-) àprzed ul. Waryńskiego ponownie schodzi pod ziemię. 

Na powierzchni znów w utworzonym 2 lipca 2001 r. „Parku nad Strzyżą” (2,7 ha) między ul. Wyspiańskiego i al. Hallera à także ostoja ptactwa. Tu uchodzi doń Potok Królewskiej Doliny. 

Przy al. Hallera modernistyczny szeregowiec z 1930 r. wg projektu Adolfa Bielefeldta (1876- 1934), architekta willi i domów wielorodzinnych dla elity finansowej i inteligencji Gdańska i Sopotu, także synagogi sopockiej.

Vis a vis budynki AMG w stylu modernistycznym z 1927: do lat 30. szkoła żeńska, potem gimnazjum i liceum realne, szkoła dla przedszkolanek i świetliczanek, przedszkole. Wojna: do marca 1945 r. szpital dla żołnierzy niemieckich; następnie stajnie Armii Czerwonej. à Od październiku 1945 r. Wydział Farmacji AMG. Także studium sportowe AMG ze stadionem, na którym rozgrywane są mecze piłkarskiej ligi akademickiej. 

Ul. Reja à potok przepływa pod byłą linią kolejową Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port, której ponowne otwarcie planowane przed EURO 2012.

I już widać kominy Elektrociepłowni widoczne także – przy odrobinie fantazji – poprzez mgłę z Akwarium Gdyńskiego (250m + 150m + 150m).

 
Na początku ul. Swojskiej dobrze zamaskowany Dwór Młyniska (koniec XVIII poł. XIXw.)  – niegdyś majątek: 1577 zniszczony przez wojska Batorego - 1676 gościła w ówczesnym majątku królowa Marysieńka.

W 1813 piekarnia wojsk rosyjskich.

1820 przebudowa w stylu klasycystycznym.

Przetrwał II WŚ à mieszkania kwaterunkowe.

Lata 90. à rewitalizacja dla potrzeb Elektrociepłowni. W piwnicach restauracja z kawiarnią, z tyłu tzw. ogród zimowy. 

Dalej po prawej Stocznia Północna, po lewej Elektrociepłownia Wybrzeże – jej tereny już od XII w. dzięki cystersom miał charakter przemysłowy: młyny, olejarnie, huta szkła, folusz. 

Ujście (ostatni lewy dopływ Martwej Wisły) przy moście prowadzącym na Ostrów między dwoma wspomnianymi zakładami. à Z mostu widoczna pochylnia (wodowania).  

--------------------------- 
 
Tomasz Kuligowski 
http://przewodnicygdanscy.naszemiasto.pl/artykul/4329.html 
* 
Beata Gąsiorowska 
http://przewodnicygdanscy.naszemiasto.pl/artykul/4513.html 
* 
Mieczysław Michalski 
http://gosciniec.pttk.pl/14_2004/index.php?co=007 
* 
Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego 
www.gdansk.pl/plik,20742.html 
* 
Andrzej Januszajtis:  Gdańsk, przewodnik 
* 
Edmund Cieślak: Historia Gdańska 
* 
Jerzy Samp: Bedeker Gdański 
* 
polecam à http://www.wrzeszcz.info.pl/page.php?id=86 
* 
http://pl.wikipedia.org